Ο αστρολάβος των Αντικυθήρων

Το κομμάτι ενός αρχαίου μηχανισμού, εντοπίζει τις βαθιές ρίζες της μοντέρνας τεχνολογίας

Τα μαθηματικά, η φυσική, η αστρονομία και άλλες επιστήμες απέκτησαν νόημα στο μυαλό των αρχαίων Ελλήνων. Ίσως τελικά ακόμα και η τεχνολογία των υπολογιστών να μην είναι σύγχρονη ανακάλυψη ...

Όταν ένας Έλληνας σφουγγαράς ονομαζόμενος Ηλίας Σταδιάτος ανακάλυψε το ναυάγιο ενός εμπορικού πλοίου, στα ανοιχτά του μικρού νησιού των Αντικυθήρων, εν έτη 1900, ήταν τα αγάλματα που κείτονταν στο βυθό της θάλασσας αυτά που τον εντυπωσίασαν. Αναδύθηκε στην επιφάνεια, έβγαλε την κάσκα του καταδυτικού του σκάφανδρου, και άρχισε να φλυαρεί λέγοντας ότι είχε βρει τον γοφό μιας νεκρής γυμνής γυναίκας. Το φορτίο του εμπορικού πλοίου περιλάμβανε επίσης κοσμήματα, πήλινα αντικείμενα και σκεύη, κρασί, έπιπλα αριστοτεχνικά φτιαγμένα, και μπρούτζινα, όλα του 1ου π.Χ. αιώνα. Αλλά όπως αποδείχτηκε στη συνέχεια το πιο σημαντικό εύρημα ήταν μερικοί πράσινοι διαβρωμένοι μπρούτζινοι σβώλοι, τα απομεινάρια μιας συσκευής πολύπλοκης σε κατασκευή.

Ο υπολογιστής των Αντικυθήρων, (όπως είναι ευρύτερα γνωστό το εύρημα) φυλάσσονταν αρχικά σε ένα ξύλινο κουτί στο μέγεθος ενός κουτιού παπουτσιών, με πίνακες στο εξωτερικό και μια πολύπλοκη συναρμολόγηση μπρούτζινων οδοντωτών τροχών στο εσωτερικό. Μετά από ακτινοσκόπηση των θραυσμάτων κατά την οποία καταμετρήθηκαν 30 διαφορετικά εξαρτήματα, ο Derek Price ένας Ιστορικός Επιστήμης του Πανεπιστημίου του Yale, οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι ο μηχανισμός ήταν ένας Αστρονομικός υπολογιστής ικανός να προβλέπει τις θέσεις του ήλιου και της σελήνης στο Ζωδιακό για οποιαδήποτε ημερομηνία. Μια νέα ανάλυση όμως απέδειξε ότι η συσκευή ήταν πολύ πιο έξυπνη απ’ ότι φανταζόταν ο Price, ενισχύοντας τη θεωρία του για μια αρχαία Ελληνική παράδοση μιας πολύπλοκης μηχανικής τεχνολογίας.

 
Ο Michael Wright έφορος του τμήματος εφαρμοσμένης μηχανικής, στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου, έχει βασίσει τη νέα του ανάλυση στη λεπτομερή ακτινοσκόπηση του μηχανισμού , χρησιμοποιώντας μια τεχνική που ονομάζεται γραμμική τομογραφία. Αυτή η διαδικασία αφορά τη μετακίνηση της πηγής των ακτινών –Χ, του φίλμ και του αντικειμένου που εξετάζεται, όλα σε σχέση το ένα με το άλλο, έτσι ώστε να εστιάζονται μόνο τα χαρακτηριστικά σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο. Η ανάλυση των τελικών εικόνων που συνεχίστηκε σε σύμπραξη με τον Allan Bromley, έναν ειδικό στους υπολογιστές από το Πανεπιστήμιο του Sydney, έδειξε την ακριβή θέση που είχε το κάθε εξάρτημα στη συσκευή, και υπέδειξε ότι ο Price έκανε λάθος σε αρκετά χαρακτηριστικά του μηχανισμού.

Σε κάποιες περιπτώσεις, (επισημαίνει ο Wright), o Price φαίνεται να έχει κάνει "μασάζ" στον αριθμό των οδοντωτών προεξοχών σε συγκεκριμένα εξαρτήματα, (τα περισσότερα από τα οποία είναι ομολογουμένως ημιτελή) με σκοπό να καταλήξει σε σημαντικές αστρονομικές αναλογίες. Συνεχίζει λέγοντας ότι ο λογαριασμός του Price επιδεικνύει εσωτερικές αντιφάσεις, επιλεκτική χρήση των στοιχείων και αθέμιτες εικασίες. Ειδικότερα, θεωρεί σαν δεδομένο έναν λεπτοδουλεμένο περιστροφικό μηχανισμό ο οποίος βοηθά μερικούς τροχούς να στρέφονται προς την σωστή κατεύθυνση.

Καθώς ένα πολύ μικρό μέρος του μηχανισμού έχει διασωθεί, δεν μπορούμε παρά να μαντεύουμε τα περισσότερα. Όμως ο Wright παρατήρησε ένα κύφωμα στο κέντρο του βασικού τροχού του μηχανισμού. Στα μάτια του, το κομμάτι αυτό υποδεικνύει την ύπαρξη ενός σταθερού κεντρικού τροχού γύρω από τον οποίο περιστρέφονταν άλλοι τροχοί. Αυτό καταργεί την ανάγκη για τον περιστροφικό μηχανισμό του Price και μας οδηγεί στην ιδέα ότι η συσκευή είχε σχεδιαστεί για να απεικονίσει μια συγκεκριμένη μορφή επικυκλικής κίνησης.

Οι αρχαίοι ‘Έλληνες πίστευαν σε ένα σύμπαν με κέντρο του τη Γη και εξηγούσαν τις κινήσεις των ουράνιων σωμάτων χρησιμοποιώντας εξεζητημένα μοντέλα που βασίζονταν σε επίκυκλους όπου κάθε σώμα περιγράφει έναν κύκλο (τον επίκυκλο) γύρω από ένα σημείο που το ίδιο περιστρέφεται γύρω από τη γη. Ο Wright βρήκε στοιχεία που δείχνουν ότι ο μηχανισμός των Αντικυθήρων θα μπορούσε να αναπαράγει με ακρίβεια τις κινήσεις του ήλιου και της σελήνης, χρησιμοποιώντας ένα επικυκλικό μοντέλο που είχε επινοήσει ο Ίπαρχος, καθώς και τις κινήσεις της Αφροδίτης και του Ερμή, χρησιμοποιώντας το επικυκλικό μοντέλο του Απόλλωνα της Περγάμου.

Μια συσκευή που απλά αναπαριστούσε τις κινήσεις του ήλιου, της σελήνης, του Ερμή και της Αφροδίτης, δεν φαίνεται να έχει νόημα. Αν όμως ο μηχανισμός περιλάμβανε και ένα ανώτερο πρόσθετο τμήμα, το οποίο έχει χαθεί, θα μπορούσε να αναπαριστά τις κινήσει ακόμα τριών πλανητών που ήταν τότε γνωστοί – του Άρη, του Δία και του Κρόνου. Με άλλα λόγια, ο μηχανισμός ίσως είχε τη δυνατότητα να προβλέπει τις θέσεις των γνωστών ουράνιων σωμάτων σε κάθε δεδομένη στιγμή με αρκετά μεγάλο βαθμό ακρίβειας, χρησιμοποιώντας χάλκινες βελόνες σε έναν δίσκο που έφερε γύρω του το σύνολο του ζωδιακού κύκλου.

Ο Wright μηχανεύτηκε ένα πιθανό μοντέλο όπου οι μηχανισμοί για κάθε ουράνιο σώμα στοιβάζονταν σαν τις στρώσεις ενός σάντουιτς και άρχισε να το κατασκευάζει στο εργαστήριό του. Η ολοκληρωμένη ανακατασκευή, λεπτομέρειες της οποίας δημοσιεύθηκαν σε άρθρο του περιοδικού Horological Journal το Μάιο, παρουσιάστηκε στα μέσα Σεπτέμβρη στο χώρο «Τεχνόπολης» στην Αθήνα. Κουρδίζοντας ένα μικρό τροχό στο πλάι, είναι δυνατόν καθοριστεί η θέση των ουράνιων σωμάτων σε κάθε δεδομένη χρονική στιγμή. Ο Wright υποστηρίζει ότι η συσκευή του θα μπορούσε να έχει φτιαχτεί με τη χρήση αρχαίων εργαλείων καθώς οι αρχαίοι Έλληνες είχαν στη διάθεσή τους πριόνια των οποίων τα δόντια μοιάζουν με αυτά που έχουν οι οδοντωτοί τροχοί του μηχανισμού.

Πόσο πολύ μοιάζει αυτή η κατασκευή με την αρχικό μηχανισμό είναι κάτι που ποτέ δεν θα μάθουμε. Ο σκοπός των δύο δίσκων στο πίσω μέρος του μηχανισμού είναι ακόμα ασαφής. Ούτε και ο λειτουργικός ρόλος του μηχανισμού είναι: ίσως ήταν ένας αστρολογικός υπολογιστής που χρησιμοποιήθηκε για τον καθορισμό των ωροσκοπίων, αλλά θα μπορούσε να ήταν απλά και ένα πολυτελέστατο παιχνίδι. Ο Wright όμως είναι πεπεισμένος ότι η επικυκλική του ερμηνεία είναι σωστή και ότι ο αρχικός μηχανισμός απεικόνιζε ολόκληρο το τότε γνωστό ηλιακό σύστημα.

Οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν …

Αυτά συμφωνούν με αρχαίες πηγές που αναφέρονται σε παρόμοιες συσκευές. Σε γραπτά του Κικέρωνα από τον πρώτο αιώνα π.Χ, αναφέρεται ένας μηχανισμός «πρόσφατα κατασκευασμένος από τον φίλο μας τον Ποσειδώνιο, ο οποίος αναπαράγει τις κινήσεις του ήλιου, της σελήνης και ακόμα πέντε πλανητών.» Επίσης λέγεται ότι ο Αρχιμήδης είχε κατασκευάσει ένα μικρό πλανητάριο και δύο ακόμα παρόμοιες συσκευές λέγεται ότι έχουν διασωθεί από την πτώση των Συρακουσών το 212 π.Χ. Αυτά δείχνουν ότι οι αρχαίες αναφορές και ο μηχανισμός του Wright ίσως να έχουν κάποια πραγματική βάση.

Η θεωρία του Price επίσης βρίσκει υποστηρικτές. Ο ίδιος πίστευε ότι ο μηχανισμός των Αντικυθήρων αποδείκνυε την ύπαρξη πολύπλοκης μηχανολογικής τεχνολογίας ανάμεσα στου αρχαίους Έλληνες ή οποία, μεταφέρθηκε μέσω του αραβικού κόσμους και δημιούργησε τις βάσεις για την κατασκευή των ρολογιών στην Ευρώπη.

Η καταγωγή της σύγχρονης τεχνολογίας, από τις σιδηροδρομικές μηχανές μέχρι τα ρομπότ, μπορεί να εντοπίζεται σε περίτεχνα μηχανικά παιχνίδια του 18ου αιώνα. Και τα παιχνίδια αυτά μπορεί με τη σειρά τους να οφείλουν τη δημιουργία τους στην τέχνη της κατασκευής ρολογιών. Η τέχνη αυτή, όπως και πολλές άλλες του σύγχρονου κόσμου, φαίνεται να έχουν τις ρίζες τους στην αρχαία Ελλάδα.